RỦI RO KHI GÓP VỐN, MUA CỔ PHẦN VÀ CHUYỂN NHƯỢNG DỰ ÁN ĐẦU TƯ VÀ CÁC BIỆN PHÁP CHỦ ĐỘNG KIỂM SOÁT CHẾ TÀI PHÁP LÝ

Trong bối cảnh hoạt động mua bán và sáp nhập (M&A), tái cấu trúc doanh nghiệp và đầu tư xuyên biên giới ngày càng phát triển, nhà đầu tư thường tập trung vào giá trị thương vụ, hiệu quả tài chính và khả năng mở rộng thị trường. Tuy nhiên, nếu điều kiện đầu tư và thủ tục pháp lý không được rà soát đầy đủ, một giao dịch có tiềm năng vẫn có thể phát sinh chi phí, kéo dài tiến độ hoặc dẫn đến tranh chấp sau khi hoàn tất.

Khung pháp lý về đầu tư tại Việt Nam đặt ra các điều kiện khác nhau tùy thuộc vào chủ thể đầu tư, ngành nghề, hình thức giao dịch, tình trạng pháp lý của dự án và thủ tục phải thực hiện. Việc ký kết hợp đồng hoặc chuyển tiền trước khi xác định rõ các điều kiện áp dụng có thể khiến doanh nghiệp đối mặt với rủi ro xử phạt hành chính và các biện pháp khắc phục hậu quả.

Các quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đầu tư đặt ra yêu cầu tuân thủ chặt chẽ đối với nhà đầu tư trong suốt quá trình thực hiện giao dịch và triển khai dự án. Dưới đây là những rủi ro doanh nghiệp cần lưu ý theo Văn bản hợp nhất số 60/2026/VBHN-NĐ-BTC và các quy định pháp luật có liên quan.

I. NHẬN DIỆN RỦI RO KHI GÓP VỐN, MUA CỔ PHẦN VÀ CHUYỂN NHƯỢNG DỰ ÁN

Trong giao dịch M&A, việc nhà đầu tư nước ngoài góp vốn, mua cổ phần hoặc phần vốn góp tại tổ chức kinh tế Việt Nam, cũng như việc chuyển nhượng một phần hoặc toàn bộ dự án đầu tư, cần được xem xét trên cả phương diện điều kiện nội dung và thủ tục thực hiện. Không nên mặc định rằng hợp đồng đã ký hoặc các bên đã thống nhất giá là đủ để giao dịch có thể hoàn tất hợp pháp.

1. Khung xử phạt hành chính cần lưu ý

Theo Điều 16 Văn bản hợp nhất số 60/2026/VBHN-NĐ-BTC, hành vi góp vốn, mua cổ phần hoặc mua phần vốn góp không đáp ứng điều kiện theo quy định có thể bị phạt tiền từ 80.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng. Đối với hành vi chuyển nhượng một phần hoặc toàn bộ dự án đầu tư không đáp ứng điều kiện, hoặc nhà đầu tư thuộc trường hợp luật định nhận chuyển nhượng dự án khi chưa đáp ứng điều kiện, mức phạt được nêu là từ 100.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng.

Mức phạt cụ thể phụ thuộc vào hành vi vi phạm, chủ thể thực hiện, quy định áp dụng và tình tiết của từng vụ việc. Doanh nghiệp không nên mặc định mọi thiếu sót đều dẫn đến cùng một mức phạt, nhưng cũng không nên xem nhẹ rủi ro chỉ vì hợp đồng đã được ký kết.

2. Những điểm dễ phát sinh rủi ro trong thực tiễn

a) Điều kiện tiếp cận thị trường và thủ tục góp vốn, mua cổ phần

Khi nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào tổ chức kinh tế tại Việt Nam, cần rà soát điều kiện tiếp cận thị trường áp dụng cho nhà đầu tư nước ngoài, tỷ lệ sở hữu vốn (nếu có giới hạn), phạm vi hoạt động, hình thức đầu tư, điều kiện đối với đối tác Việt Nam và các yêu cầu liên quan đến quốc phòng, an ninh, đất đai hoặc ngành nghề kinh doanh có điều kiện.

Tùy trường hợp, giao dịch có thể phải thực hiện thủ tục đăng ký góp vốn, mua cổ phần hoặc phần vốn góp với cơ quan đăng ký đầu tư trước khi thay đổi thành viên, cổ đông. Nếu các bên ký kết, chuyển tiền hoặc ghi nhận thay đổi sở hữu khi chưa xác định giao dịch có thuộc diện phải đăng ký hay không, doanh nghiệp có thể phải xử lý đồng thời vấn đề thủ tục, tiến độ và quyền lợi giữa các bên. Cần xác định đúng thủ tục áp dụng trước khi hoàn tất giao dịch, thay vì chỉ kiểm tra sau khi hồ sơ doanh nghiệp đã thay đổi.

b) Điều kiện chuyển nhượng dự án đầu tư

Việc chuyển nhượng dự án phải được đánh giá theo Luật Đầu tư và các quy định chuyên ngành có liên quan. Các nội dung cần rà soát có thể bao gồm tình trạng pháp lý của dự án; việc đáp ứng điều kiện chuyển nhượng; quyền sử dụng đất và nghĩa vụ tài chính về đất đai; điều kiện, năng lực của bên nhận chuyển nhượng; cũng như các yêu cầu về xây dựng, môi trường và ngành nghề kinh doanh.

Nếu thực hiện chuyển nhượng khi chưa đáp ứng điều kiện luật định, các bên có thể đối mặt với xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định áp dụng. Không nên mặc định rằng chỉ bên chuyển nhượng chịu trách nhiệm hoặc bên nhận chuyển nhượng được miễn rủi ro vì đã thanh toán đủ giá trị giao dịch. Phạm vi trách nhiệm phải được xác định dựa trên hành vi của từng chủ thể và căn cứ pháp lý cụ thể.

Trước khi đặt cọc hoặc thanh toán, bên nhận chuyển nhượng nên kiểm tra các nghĩa vụ còn tồn đọng của dự án, tình trạng giải phóng mặt bằng, nghĩa vụ tài chính về đất đai và các chấp thuận cần có. Những nội dung chưa hoàn tất cần được phản ánh rõ trong điều kiện tiên quyết, lịch thanh toán và cơ chế phân bổ trách nhiệm tại hợp đồng.

c) Rủi ro tranh chấp và hiệu lực giao dịch

Ngoài chế tài hành chính, việc không đáp ứng điều kiện hoặc không thực hiện đúng thủ tục còn có thể làm phát sinh tranh chấp về nghĩa vụ hoàn tất giao dịch, thanh toán, bồi thường thiệt hại hoặc phân bổ các khoản nợ và nghĩa vụ tồn đọng. Tuy nhiên, không phải mọi vi phạm thủ tục đều đương nhiên làm giao dịch vô hiệu. Hiệu lực hợp đồng và hậu quả pháp lý phải được xem xét trên cơ sở quy định có liên quan, tính chất vi phạm và tình tiết cụ thể.

Để hạn chế tranh chấp, hợp đồng nên quy định rõ điều kiện tiên quyết, cam đoan và bảo đảm của các bên, nghĩa vụ cung cấp thông tin, cơ chế xử lý khi cơ quan có thẩm quyền không chấp thuận, trách nhiệm đối với vi phạm phát sinh trước ngày hoàn tất và phương thức bồi thường khi cam đoan không chính xác.

II. RỦI RO KHI ĐIỀU CHỈNH VÀ TRIỂN KHAI DỰ ÁN ĐẦU TƯ

Rủi ro tuân thủ không kết thúc khi thương vụ M&A hoàn tất. Trong quá trình hoạt động, doanh nghiệp có thể tăng hoặc giảm vốn đầu tư, thay đổi nhà đầu tư, điều chỉnh mục tiêu, quy mô, địa điểm hoặc tiến độ dự án. Mỗi thay đổi cần được đối chiếu với nội dung chấp thuận chủ trương đầu tư, Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư (nếu có) và các quy định liên quan để xác định có phải thực hiện thủ tục điều chỉnh hay không.

1. Xử phạt đối với vi phạm thủ tục điều chỉnh dự án

Theo Điều 17 Văn bản hợp nhất số 60/2026/VBHN-NĐ-BTC, hành vi không thực hiện thủ tục điều chỉnh Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư khi việc điều chỉnh dự án làm thay đổi nội dung giấy chứng nhận, hoặc không thực hiện thủ tục chấp thuận điều chỉnh chủ trương đầu tư trong trường hợp bắt buộc, có thể bị phạt tiền từ 70.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng. Ngoài tiền phạt, biện pháp khắc phục hậu quả có thể bao gồm buộc thực hiện thủ tục điều chỉnh tương ứng.

Trước khi triển khai thay đổi về vốn, quy mô hoặc nội dung dự án, doanh nghiệp nên lập danh mục các giấy phép, chấp thuận và hồ sơ có thể bị tác động. Việc cập nhật hồ sơ sau khi thay đổi đã được thực hiện trên thực tế có thể làm tăng áp lực giải trình và ảnh hưởng kế hoạch kinh doanh.

2. Vi phạm tiến độ và triển khai dự án khi chưa đủ điều kiện

Theo Điều 19 Văn bản hợp nhất số 60/2026/VBHN-NĐ-BTC, một số hành vi có thể bị xử phạt gồm không thực hiện đúng nội dung tại văn bản chấp thuận chủ trương đầu tư hoặc Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư; ngừng hoạt động dự án quá thời hạn luật định; hoặc triển khai dự án trước khi được cấp giấy chứng nhận hay có chấp thuận chủ trương đầu tư trong trường hợp bắt buộc. Mức phạt có thể từ 70.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng đối với một số vi phạm về tiến độ, nội dung dự án và từ 100.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng đối với hành vi triển khai trước khi đáp ứng thủ tục bắt buộc.

Tùy hành vi và căn cứ áp dụng, doanh nghiệp còn có thể bị buộc tiếp tục thực hiện dự án theo tiến độ, thực hiện thủ tục cấp hoặc điều chỉnh giấy tờ đầu tư, hoặc áp dụng biện pháp khác theo quy định. Không nên suy luận rằng mọi trường hợp chậm tiến độ đều dẫn đến chấm dứt dự án; đồng thời cũng không nên mặc định việc chậm trễ có thể được khắc phục chỉ bằng cách nộp hồ sơ xin gia hạn sau đó.

3. Tình huống minh họa và bài học phòng ngừa

Tình huống 1: Tăng vốn đầu tư nhưng chưa rà soát thủ tục điều chỉnh Doanh nghiệp dự kiến tăng vốn đầu tư dự án từ 10 triệu USD lên 15 triệu USD để mở rộng công suất. Nếu thay đổi này làm phát sinh nghĩa vụ điều chỉnh Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư hoặc chấp thuận chủ trương đầu tư mà doanh nghiệp vẫn triển khai trước khi hoàn tất thủ tục, doanh nghiệp có thể đối mặt với xử phạt và yêu cầu khắc phục. Trước khi giải ngân, cần xác định thay đổi nào thuộc diện phải điều chỉnh, chuẩn bị hồ sơ chứng minh nguồn vốn và cập nhật các giấy phép liên quan nếu cần.

Tình huống 2: Chậm tiến độ nhưng không chủ động xử lý Một dự án dự kiến vận hành trong Quý II/2025 nhưng bị chậm do vướng mắc giải phóng mặt bằng hoặc bố trí vốn. Nếu tiến độ thực tế không còn phù hợp với hồ sơ đã được chấp thuận, doanh nghiệp cần rà soát ngay nghĩa vụ báo cáo, điều chỉnh hoặc gia hạn theo quy định áp dụng. Việc để dự án chậm kéo dài mà không có phương án xử lý và hồ sơ giải trình phù hợp có thể làm tăng rủi ro bị kiểm tra, xử phạt hoặc áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả.

Hai tình huống trên chỉ mang tính minh họa. Kết luận về vi phạm, mức phạt và biện pháp khắc phục cần dựa trên hồ sơ thực tế, quy định có hiệu lực tại thời điểm hành vi xảy ra và quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

III. GIẢI PHÁP PHÒNG NGỪA RỦI RO TỪ PAXLAW

Các giao dịch đầu tư và M&A cần được quản trị như một quy trình pháp lý xuyên suốt: từ giai đoạn khảo sát, thẩm định và đàm phán đến hoàn tất giao dịch và vận hành dự án sau đầu tư. Việc chỉ rà soát hồ sơ ở giai đoạn cuối có thể khiến doanh nghiệp bỏ lỡ các vấn đề cần xử lý trước khi ký kết hoặc thanh toán.

1. Thẩm định pháp lý trước giao dịch Rà soát điều kiện tiếp cận thị trường, cơ cấu sở hữu, tình trạng pháp lý của doanh nghiệp và dự án, quyền sử dụng đất, nghĩa vụ tài chính, giấy phép chuyên ngành và các vi phạm hoặc nghĩa vụ tồn đọng. Kết quả thẩm định cần phân loại rõ vấn đề phải khắc phục trước giao dịch, vấn đề có thể xử lý sau hoàn tất và rủi ro cần được phản ánh trong giá hoặc điều khoản hợp đồng.

2. Thiết kế cấu trúc giao dịch và cơ chế phân bổ trách nhiệm Tư vấn cấu trúc góp vốn, mua cổ phần hoặc chuyển nhượng dự án phù hợp với mục tiêu đầu tư và điều kiện pháp lý. Hợp đồng cần quy định rõ điều kiện tiên quyết, cam đoan và bảo đảm, nghĩa vụ cung cấp hồ sơ, cơ chế thanh toán, xử lý trường hợp không được chấp thuận và trách nhiệm đối với nghĩa vụ phát sinh trước thời điểm hoàn tất.

3. Thực hiện thủ tục đầu tư và cập nhật hồ sơ Hỗ trợ xác định và thực hiện các thủ tục cần thiết như đăng ký góp vốn, mua cổ phần hoặc phần vốn góp; cấp mới, điều chỉnh Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư; chấp thuận hoặc điều chỉnh chủ trương đầu tư; và xử lý thủ tục liên quan đến tiến độ dự án. Phạm vi công việc được xác định theo tình trạng pháp lý và nhu cầu cụ thể của từng giao dịch.

4. Thiết lập cơ chế tuân thủ sau M&A Xây dựng lịch theo dõi nghĩa vụ báo cáo, tiến độ dự án, thời hạn giấy phép và các mốc cần thực hiện thủ tục điều chỉnh. Doanh nghiệp nên phân công rõ đầu mối chịu trách nhiệm, lưu trữ hồ sơ chứng minh việc tuân thủ và định kỳ rà soát các thay đổi trong hoạt động có thể làm phát sinh nghĩa vụ pháp lý mới.

THÔNG ĐIỆP TỪ PAXLAW:<u>Underline</u>

Một thương vụ M&A không chỉ được đánh giá bằng giá mua, tỷ suất sinh lời hay tốc độ hoàn tất, mà còn bằng khả năng kiểm soát rủi ro pháp lý trước và sau giao dịch. Việc bỏ qua điều kiện đầu tư, thủ tục điều chỉnh hoặc nghĩa vụ về tiến độ có thể làm phát sinh chi phí và tranh chấp mà doanh nghiệp hoàn toàn có thể chủ động nhận diện từ sớm.

Paxlaw đồng hành cùng nhà đầu tư trong việc thẩm định pháp lý, thiết kế cấu trúc giao dịch, thực hiện thủ tục đầu tư và xây dựng cơ chế tuân thủ sau M&A. Chủ động rà soát trước khi ký kết, thanh toán hoặc triển khai thay đổi là bước quan trọng để bảo vệ dòng vốn, tiến độ dự án và sự ổn định trong hoạt động kinh doanh.