TÒA ÁN CHUYÊN BIỆT TẠI TRUNG TÂM TÀI CHÍNH QUỐC TẾ – SỰ LỰA CHỌN TỐI ƯU CHO TRANH CHẤP TÀI CHÍNH KINH DOANH
Trong bối cảnh nền kinh tế hội nhập sâu rộng, các tranh chấp tài chính – thương mại ngày càng trở nên đa dạng và phức tạp với sự xuất hiện của các cấu trúc tài chính mới như chứng khoán phái sinh, công nghệ tài chính hay trái phiếu quốc tế. Mặc dù, hiện tại Tòa án nhân dân và Trọng tài thương mại vẫn là những phương thức giải quyết tranh chấp phổ biến, song thực tiễn cho thấy các thiết chế này đang đối mặt với những thách thức đáng kể trong việc đáp ứng yêu cầu về tính chuyên sâu và tốc độ của thị trường tài chính hiện đại.
Do đó, sự ra đời của Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế (Luật số 150/2025/QH15), được Quốc hội thông qua ngày 11/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, đã đánh dấu bước đột phá của hệ thống tư pháp Việt Nam nhằm tạo hành lang pháp lý cho cơ quan giải quyết tranh chấp theo khuôn khổ Trung tâm tài chính quốc tế theo định hướng chuyên biệt và tiệm cận tiêu chuẩn, chuẩn mực của các trung tâm tài chính hàng đầu thế giới như Dubai (DIFC) hay Singapore (SICC).
Vị thế của Tòa án chuyên biệt càng được khẳng định rõ nét trong tương quan so sánh với Tòa án nhân dân thông thường và Trọng tài thương mại dựa trên ba trụ cột chính: Nguồn nhân sự, Thủ tục giải quyết và Hiệu lực thi hành.
.jpg)
Bí thư Trung ương Đảng, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Lê Minh Trí. (Ảnh: Cổng TTĐTQH)
Thứ nhất, sự khác biệt về đội ngũ thẩm phán
Sự khác biệt lớn nhất và cũng là “điểm sáng” của Tòa án chuyên biệt so với cơ chế Tòa án thông thường và Trọng tài nằm ở yếu tố con người. Nếu tại Tòa án nhân dân thông thường, Thẩm phán là công chức nhà nước, có thẩm quyền xét xử trong đa lĩnh vực khiến Thẩm phán khó có điều kiện đào sâu vào các cấu trúc tài chính phức tạp, vốn đòi hỏi kiến thức chuyên ngành cao và sự am hiểu tập quán thương mại quốc tế.
Ngược lại, Tòa án chuyên biệt được thiết lập một cơ chế bổ nhiệm mở mang tính đột phá. Theo Điều 10 của Luật số 150/2025/QH15, Thẩm phán tại Tòa án chuyên biệt không chỉ được tuyển chọn từ nguồn trong nước mà còn có thể là người nước ngoài, luật sư, hoặc chuyên gia có uy tín quốc tế với ít nhất 10 năm kinh nghiệm. Cơ chế này giúp hình thành đội ngũ xét xử có trình độ chuyên sâu, sử dụng thành thạo “ngôn ngữ pháp lý – tài chính” toàn cầu, từ đó bảo đảm các phán quyết phản ánh đúng bản chất kinh tế của các quan hệ tranh chấp và phù hợp với thông lệ quốc tế.
Sự thay đổi về cơ cấu nhân sự này mang lại những lợi ích vượt trội. Trước hết, nó kiến tạo một “ngôn ngữ chung” về tư duy tài chính giữa Hội đồng xét xử và các bên tranh chấp. Đội ngũ Thẩm phán chuyên gia này có khả năng thấu hiểu bản chất kinh tế của vụ việc mà không cần qua các bước giải thích nghiệp vụ rườm rà. Quan trọng hơn, cơ chế này đảm bảo các phán quyết đưa ra có tính tương thích quốc tế cao. Thay vì áp dụng cứng nhắc các quy định của luật nội địa vào các giao dịch xuyên biên giới, phán quyết của Tòa án chuyên biệt sẽ phản ánh đúng các tập quán thương mại quốc tế, từ đó gia tăng niềm tin và khuyến khích dòng vốn đầu tư nước ngoài.
Theo đó, việc cải cách mô hình Thẩm phán tại Tòa án chuyên biệt không đơn thuần là sự thay đổi về nhân sự, mà là một bước chuyển mình về tư duy pháp lý. Nó đánh dấu sự chuyển dịch từ mô hình xét xử “hành chính hóa” sang mô hình xét xử “chuyên gia”, đáp ứng đúng kỳ vọng về một cơ quan tài phán đẳng cấp, nơi công lý được thực thi dựa trên sự thấu hiểu sâu sắc về thương mại toàn cầu.
Thứ hai, điểm khác biệt về tố tụng
Sự khác biệt về tố tụng giữa Tòa án chuyên biệt và Tòa án thông thường được thể hiện rõ nét qua ba khía cạnh: tính linh hoạt, ngôn ngữ và hiệu lực phán quyết.
Xét về tính linh hoạt và thời gian giải quyết tranh chấp, tại các Tòa án thông thường, quy trình tố tụng buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt các trình tự cứng nhắc của Bộ luật Tố tụng Dân sự qua nhiều cấp xét xử (Sơ thẩm, Phúc thẩm, Giám đốc thẩm, Tái thẩm). Điều này thường khiến vụ việc kéo dài nhiều năm, dẫn đến hệ quả tiêu cực là gây ứ đọng vốn và gia tăng rủi ro kinh doanh cho doanh nghiệp. Ngược lại, Tòa án chuyên biệt áp dụng các quy tắc tố tụng đặc thù và linh hoạt hơn. Cơ chế này cho phép thực hiện các thủ tục rút gọn như Phán quyết mặc định hoặc Phán quyết tức thời, giúp giải quyết nhanh chóng các vụ việc có tình tiết rõ ràng mà không cần tổ chức những phiên xử tranh tụng rườm rà, tốn kém.
Về ngôn ngữ tố tụng, trong khi Tòa án thông thường bắt buộc sử dụng tiếng Việt – điều này đòi hỏi các bên nước ngoài phải tốn kém chi phí, thời gian cho việc dịch thuật và công chứng thì Tòa án chuyên biệt đã cởi mở hơn rất nhiều. Cụ thể, theo quy định tại Điều 14, lần đầu tiên Tiếng Anh được chấp nhận là ngôn ngữ dùng trong tố tụng. Quy định này không chỉ giúp xóa bỏ rào cản ngôn ngữ cho các nhà đầu tư nước ngoài mà còn triệt tiêu nguy cơ sai lệch ngữ nghĩa pháp lý thường gặp trong quá trình chuyển ngữ các thuật ngữ chuyên ngành.
Sự khác biệt then chốt nằm ở tính chung thẩm của phán quyết. Đối với Tòa án thông thường, một bản án có thể bị kháng nghị và xem xét lại nhiều lần theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm, tạo ra sự bất an về tính dứt điểm của vụ việc. Trái lại, Tòa án chuyên biệt áp dụng nguyên tắc chung thẩm triệt để. Theo Điều 35.4 Luật số 150/2025/QH15, bản án phúc thẩm của Tòa án chuyên biệt được xác định là quyết định cuối cùng, có hiệu lực thi hành ngay lập tức và không bị kháng nghị. Điều này mang lại sự đảm bảo pháp lý vững chắc, giúp các bên nhanh chóng ổn định tình hình tài chính sau tranh chấp.
Thứ ba, sự giao thoa giữa Quyền lực Tư pháp và Tính bảo mật
Tính bảo mật cũng là một tiêu chí quan trọng tạo nên sự khác biệt giữa hai cơ quan này. Tại các Tòa án thông thường, nguyên tắc “xét xử công khai” được xem là yêu cầu bắt buộc và cốt lõi của hoạt động tư pháp. Tuy nhiên, trong bối cảnh tranh chấp thương mại hiện đại, chính sự công khai này lại trở thành “gót chân Achilles” đối với các doanh nghiệp, đặc biệt là các định chế tài chính. Việc phơi bày chi tiết tranh chấp trước công chúng tiềm ẩn rủi ro rò rỉ bí mật kinh doanh, dẫn đến những biến động tiêu cực về giá cổ phiếu hoặc châm ngòi cho các cuộc khủng hoảng truyền thông không đáng có.
Để khắc phục bất cập này, Tòa án chuyên biệt đã thiết lập một ngoại lệ quan trọng thông qua cơ chế “Lệnh bảo mật tố tụng”. Khác với quy trình thông thường, Tòa án chuyên biệt được trao quyền quyết định giữ kín danh tính của các bên đương sự cũng như các chi tiết nhạy cảm của giao dịch ngay từ giai đoạn thụ lý hồ sơ. Quy định này tạo ra một môi trường tố tụng an toàn, tôn trọng tính riêng tư tương tự như cơ chế giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài.
Đặc biệt, điểm ưu việt vượt trội của mô hình này nằm ở chỗ nó dung hòa được hai yếu tố tưởng chừng như đối lập: Tính bảo mật (ưu điểm của Trọng tài) và Quyền lực cưỡng chế (sức mạnh của Tòa án). Nếu như phán quyết của Trọng tài nước ngoài thường phải trải qua thủ tục “công nhận và cho thi hành” tại Việt Nam – một bước đi phức tạp và tiềm ẩn nhiều rủi ro bị hủy bỏ – thì phán quyết của Tòa án chuyên biệt lại mang quyền lực tư pháp nhà nước. Phán quyết này có giá trị pháp lý để cơ quan thi hành án thực thi ngay lập tức mà không cần thông qua bất kỳ thủ tục xem xét lại nào, giúp tiết kiệm tối đa thời gian và chi phí cho doanh nghiệp.
Như vậy, có thể thấy rằng Tòa án Chuyên biệt được thiết lập để cung cấp thêm sự lựa chọn tối ưu cho các doanh nghiệp chứ không được thiết lập để tạo ra sự “Độc quyền tài phán” và không có quyền tước bỏ sự lựa chọn của doanh nghiệp. Đồng thời, Tòa án chuyên biệt cũng được kỳ vọng là “bến đỗ” an toàn nhất cho các nhà đầu tư nhờ sự kết hợp giữa quyền lực nhà nước (tính cưỡng chế của Tòa án) và sự linh hoạt của Trọng tài (thủ tục rút gọn, nhân sự quốc tế),. Đối với những chủ thể không phải thành viên, việc tham gia vào các giao dịch với Thành viên IFC hoặc thỏa thuận lựa chọn IFC Court sẽ giúp họ tiếp cận được một hệ thống tư pháp “sạch”, chuyên nghiệp và tiệm cận tiêu chuẩn toàn cầu.
Trong bối cảnh hành lang pháp lý mới này, Paxlaw với định vị là đơn vị tiên phong trong lĩnh vực tư vấn đầu tư toàn cầu và pháp chế thuê ngoài, sẵn sàng hỗ trợ doanh nghiệp trong các thủ tục về tư vấn soạn thảo hợp đồng: Rà soát và bổ sung điều khoản lựa chọn Tòa án chuyên biệt cho các giao dịch đủ điều kiện thẩm quyền (theo Điều 13 Luật số 150/2025/QH15). Ngoài ra, Paxlaw cũng có thể tư vấn lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp tối ưu (Tòa án chuyên biệt, Trọng tài hay Hòa giải) dựa trên tính chất vụ việc để bảo vệ tối đa quyền lợi và uy tín của doanh nghiệp.
Đào Mai Linh – Nguyễn Thị Việt Anh
